Số liệu từ các cuộc Tổng điều tra dinh dưỡng của Bộ Y tế cho thấy mức tiêu thụ thịt của người dân đã gia tăng mạnh mẽ trong hai thập kỷ qua. Cụ thể, tổng lượng thịt các loại trong khẩu phần ăn bình quân đầu người đã tăng từ 51 g/ngày (năm 2000) lên 84 g/ngày (năm 2010) và đạt 134,5 g/ngày vào năm 2020.
Đáng chú ý, cơ cấu nguồn đạm đang có sự thiên lệch lớn về nhóm thịt đỏ (heo, bò...):
- Mức tiêu thụ thịt đỏ bình quân cả nước: Đạt 95,5 g/người/ngày, cao hơn đáng kể so với mức khuyến nghị dinh dưỡng chuẩn (không quá 70 g/ngày).
- Khu vực thành thị: Xu hướng này càng rõ nét khi người dân tiêu thụ tới 155 g thịt các loại mỗi ngày, riêng lượng thịt đỏ là 116,9 g/ngày – vượt gần 67% mức khuyến cáo.
Trái ngược với đà tăng của nhóm thịt, mức tiêu thụ rau củ quả của người Việt vẫn còn khiêm tốn. Khẩu phần bình quân hiện đạt khoảng 231 g rau xanh và 140 g quả chín mỗi ngày. Dù tổng lượng rau quả đã đạt khoảng 371 g/ngày (tiệm cận mức khuyến nghị 400 g/ngày của Tổ chức Y tế Thế giới), lượng chất xơ từ rau tươi vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu tối ưu, trong đó nam giới có xu hướng tiêu thụ ít rau xanh hơn phụ nữ.
PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, nhận định khẩu phần ăn của nhiều người dân, đặc biệt tại khu vực đô thị, đang lệch hẳn về nhóm thực phẩm giàu năng lượng, chất béo động vật, natri và đường bổ sung. Trong khi đó, các nhóm thực phẩm giàu vi chất và chất xơ bảo vệ sức khỏe như rau củ, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt cải thiện còn chậm. Sự mất cân đối này làm gia tăng rõ rệt nguy cơ thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và các bệnh mạn tính không lây.
Lý giải về nguyên nhân khiến rau xanh bị hạn chế trong bữa ăn, các chuyên gia chỉ ra nhiều yếu tố kết hợp, như nhịp sống bận rộn khiến tỷ lệ ăn uống bên ngoài tăng cao, trong khi các suất ăn công nghiệp, thức ăn nhanh và hàng quán bình dân thường rất hạn chế rau xanh. Mối lo ngại về tồn dư thuốc bảo vệ thực vật khiến người tiêu dùng có xu hướng e dè khi sử dụng rau ngoài gia đình. Sự ngại mất thời gian sơ chế, chế biến cùng nhận thức chưa đầy đủ về vai trò phòng bệnh của chất xơ khiến nhiều người chưa chủ động ưu tiên bổ sung đủ định lượng rau xanh mỗi ngày.
Người dân mua rau tại siêu thị. Ảnh: Hoàng Phương
Bên cạnh thừa thịt thiếu rau, thói quen ăn mặn và uống ngọt cũng đe dọa sức khỏe. Mỗi ngày, một người Việt nạp trung bình 8,1 g muối, vượt 1,6 lần mức chuẩn dưới 5 g của WHO.
Muối đi vào cơ thể qua gia vị nêm nếm như nước mắm, bột canh, mì chính và các loại đồ chế biến sẵn. Lượng natri dư thừa giữ nước trong lòng mạch, làm co mạch và đẩy huyết áp lên cao.
WHO ước tính mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 8 triệu ca tử vong liên quan đến ăn uống thiếu lành mạnh, riêng lượng natri cao chiếm 1,89 triệu ca.
Mức tiêu thụ nước ngọt đóng chai cũng tăng vọt 350%, từ 18,5 lít/người năm 2009 lên 66,5 lít hiện nay. Đồ uống này cung cấp năng lượng rỗng mà không mang lại cảm giác no, khiến tổng calo nạp vào vượt mức kiểm soát, trực tiếp dẫn đến béo bụng và rối loạn đường huyết.
Theo bà Mai, việc thường xuyên ăn nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn như xúc xích, giăm bông làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Khi thiếu chất xơ và kali từ rau củ, cơ thể mất cân bằng dưỡng chất và dễ rối loạn mỡ máu.
Chuyên gia khuyến cáo người dân không cần cắt bỏ hoàn toàn thịt để ăn chay, mà nên tái lập cân bằng khẩu phần. Bữa ăn hằng ngày cần tăng cường rau xanh, trái cây tươi, hạn chế nêm muối, giảm tối đa nước ngọt và cắt giảm các loại thịt chế biến sẵn.
Lê Nga