Chàng kỹ sư phần mềm 27 tuổi ở Tây Ninh kiếm 60-70 triệu đồng mỗi tháng từ ba đầu việc. Ban ngày anh lập trình cho một doanh nghiệp công nghệ, buổi tối nhận gia công từ xa cho đối tác nước ngoài, cuối tuần bảo trì hệ thống cho một dự án khởi nghiệp. Con số ấy đưa Minh lên nhóm thu nhập cao hơn hẳn bạn bè cùng tuổi. Nhưng chàng trai không nhớ lần cuối mình cười vì tiền là khi nào.
Thế giới của Minh gói trong khoảng cách giữa hai màn hình. Cơm trưa và cơm tối đều diễn ra tại bàn làm việc, hộp xốp đặt cạnh bàn phím. Ly cà phê pha đặc mỗi sáng giờ chỉ còn tác dụng chống buồn ngủ. Đôi giày đá bóng nằm trong góc phòng trọ hơn một năm chưa xỏ lại, cây guitar dựng cạnh tủ đã đứt hai dây. Mỗi lần ngả lưng xem phim quá 15 phút, anh lại bật máy tính kiểm tra tiến độ dự án.
"Tài khoản nhảy thêm chữ số, còn tôi thì trơ ra. Nghỉ một ngày thôi là tôi thấy mình đang phạm lỗi", Minh nói.
Nhiều người trẻ mất khả năng thụ cảm niềm vui sinh học dù hiệu suất làm việc và vỏ bọc xã hội bên ngoài vẫn duy trì ở mức xuất sắc. Ảnh: Health
Phương, 28 tuổi, giáo viên ở TP HCM, sống theo một lịch trình tương tự. Hết giờ dạy chính khóa ở trường phổ thông, cô đứng lớp buổi tối tại trung tâm ngoại ngữ, nhận dịch hồ sơ du học và kèm riêng học viên vào hai ngày cuối tuần. Thu nhập gần 50 triệu đồng mỗi tháng giúp cô mua được xe, gửi tiền về quê hàng tháng và trở thành hình mẫu "hoàn hảo" trong mắt gia đình.
Trên bục giảng, cô giáo trẻ luôn giữ vẻ ngoài chỉn chu, hoạt bát. Nhưng rời lớp học, Phương rơi vào trạng thái kiệt sức. Cổ họng khô rát khiến cô ngại giao tiếp đời thường. Tin nhắn hỏi thăm từ người thân thường nằm trong danh sách chờ nhiều ngày.
Sinh nhật tuổi 28, cô về phòng trọ lúc 22h với hai bó hoa và một tấm thiếp học trò viết tay, đặt tất cả xuống nền nhà rồi ngồi tựa tường đến gần 1h sáng.
"Học sinh chúc mừng, bạn bè khen giỏi giang. Tôi sợ nhất là mình không còn biết cách thấy vui", Phương nói.
Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và trị liệu tâm lý Lumos nói cả Minh và Phương là điển hình của trạng thái "vẫn làm việc tốt dù cạn kiệt cảm xúc" (high-functioning anhedonia). Hiện chưa có con số thống kê chính thức về những người bị trạng thái này ở Việt Nam cũng như trên thế giới.
Nhưng ông Thiện cho biết nhóm bệnh nhân kiểu Minh và Phương xuất hiện ngày càng thường xuyên trong phòng tham vấn. Điểm nguy hiểm của tình trạng này là người mắc vẫn kiếm tiền giỏi, giao tiếp khéo và giữ nguyên vỏ bọc thành đạt bên ngoài, nhưng bên trong đã mất phản xạ cảm nhận niềm vui. Họ không gục ngã vì biến cố lớn, mà cạn kiệt dần vì guồng quay bận rộn không có điểm dừng.
Hiện tượng này bắt nguồn từ cấu trúc công việc kéo dài, áp lực thăng tiến và tâm lý tự ép bản thân không được tụt lại phía sau. Môi trường công sở hiện đại vô tình tiếp tay bằng cái bẫy "đạo đức hóa sự bận rộn" như người trả lời thư điện tử lúc nửa đêm được khen tận tụy, người ngủ 4 tiếng mỗi ngày được xem là có trách nhiệm, làm việc xuyên cuối tuần được ca ngợi.
Chiều ngược lại, một số doanh nghiệp cho rằng áp lực này không hoàn toàn đến từ sự áp đặt một chiều của cấp quản lý, mà một phần do chính nhân sự tự đặt mình vào thế quá tải.
Bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc Nhân sự một công ty phát triển phần mềm tại TP HCM, cho biết các doanh nghiệp công nghệ ngày nay hầu như đều chuyển sang hình thức đánh giá hiệu quả theo kết quả đầu ra (OKRs/KPIs) thay vì điểm danh giờ giấc. Tuy nhiên, sự cạnh tranh ngầm giữa các nhân sự trẻ thường tự đẩy khối lượng công việc lên cao.
"Nhiều bạn tự nguyện nhận thêm việc, nộp báo cáo lúc nửa đêm hay làm xuyên cuối tuần vì sợ bị tụt lại phía sau hoặc muốn chứng minh năng lực để thăng tiến nhanh. Công ty có quy định tắt thông báo nội bộ sau 19h và khuyến khích nghỉ phép, nhưng không ít nhân sự vẫn ngấm ngầm mở máy làm tiếp", bà Trang nói.
Theo bà Trang, tình trạng nhân viên kiệt sức âm thầm thực chất là rủi ro lớn đối với doanh nghiệp, bởi sau giai đoạn "năng suất đỉnh cao", họ thường bất ngờ xin nghỉ việc hoặc tụt dốc hiệu suất nghiêm trọng, khiến công ty tốn chi phí tuyển dụng và đào tạo lại từ đầu.
Cơ thể không chạy theo KPI mãi được. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), làm việc từ 55 giờ một tuần trở lên làm tăng khoảng 17% nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ và 35% nguy cơ đột quỵ, so với mức 35-40 giờ. Riêng năm 2016, khoảng 745.000 ca tử vong trên toàn cầu liên quan đến làm việc quá giờ.
Bác sĩ Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội Thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, cho biết stress mạn tính kích hoạt liên tục hệ thần kinh giao cảm, làm tăng huyết áp và thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa động mạch. Hệ quả cuối cùng là đột quỵ, và bệnh nhân trẻ hiện chiếm tỷ lệ ngày càng đáng kể trong các ca nhập viện.
Trước đó, người bệnh thường trải qua giai đoạn dài với các dấu hiệu bị bỏ qua như rối loạn tiêu hóa, đau đầu tái phát, mất ngủ, giảm miễn dịch, hiệu suất tụt dần dù thời gian làm việc tăng. Không can thiệp, tình trạng dễ trượt sang trầm cảm lâm sàng.
Ông Thiện lưu ý cách phát hiện sớm ở nhóm "chức năng cao" là so sánh họ với chính họ vài năm trước, chứ không so với người khác. Các tín hiệu gồm như mất hứng thú với sở thích cũ, hai ngày cuối tuần không còn phục hồi được năng lượng, giấc ngủ và khẩu vị thay đổi, khả năng tập trung giảm, không còn thấy vui khi đạt thành tích, và phạm vi cuộc sống thu hẹp dần đến khi chỉ còn công việc.
Giải pháp không bắt đầu bằng việc bỏ nghề hay nghỉ dài. Ông Thiện khuyến nghị 4 thay đổi nhỏ như đặt một mốc giờ tắt máy cố định mỗi ngày và coi việc làm thêm giờ là ngoại lệ; xếp giấc ngủ vào lịch như một cuộc họp không được hủy; nghỉ ngắt quãng 3-5 phút sau mỗi đợt làm việc dài để rời màn hình; và giữ lại ít nhất một hoạt động không nhằm mục đích thành tích, như đi bộ, nấu ăn hay chăm cây.
Người thành công ít có thời gian chăm sóc bản thân, chịu nhiều áp lực. Ảnh: Cottonwood Psychology
Về điều trị, ông Thiện cho biết thuốc chống trầm cảm không phải lựa chọn mặc định cho kiệt sức nghề nghiệp đơn thuần như trên. Theo hướng dẫn của Viện Y tế và Chăm sóc Chất lượng Quốc gia Anh (NICE), người bệnh cần được đánh giá chuyên khoa khi xuất hiện các biểu hiện nặng như mất khả năng tự chăm sóc, suy giảm chức năng rõ rệt, tuyệt vọng kéo dài hoặc có ý nghĩ tự hại.
Song mọi can thiệp y khoa đều vô nghĩa nếu khối lượng công việc gây bệnh vẫn nguyên như cũ.
Sau cuộc trò chuyện với chuyên gia tâm lý vào tháng trước, Minh quyết định từ chối hợp đồng bảo trì hệ thống cuối tuần. Thay vì ngồi lì trong căn phòng trọ đầy vỏ lon nước ngọt và màn hình máy tính sáng đèn, tối thứ Bảy vừa qua, anh đem chiếc đàn guitar bám bụi suốt hai năm ra lau lại dây.
"Tôi chưa chơi lại được một bản nhạc trọn vẹn, nhưng ít nhất tối đó ngón tay tôi có cảm giác đau – một cảm giác thật ngoài đời, thay vì chỉ biết gõ phím vô thức", Minh nói.
Mỹ Ý