Ngày 14/10, PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia, chỉ ra 4 tác nhân cùng đẩy nhanh thay đổi này, gồm đô thị hóa, quỹ thời gian nấu ăn thu hẹp, công nghiệp chế biến và bán lẻ mở rộng, cùng làn sóng thức ăn nhanh cũng như giao đồ ăn trực tuyến.
Theo Food Systems Dashboard, nền tảng dữ liệu phân tích hệ thống thực phẩm các quốc gia, giá trị bán thực phẩm siêu chế biến bình quân đầu người tại Việt Nam tăng từ 93 USD năm 2017 lên 122 USD năm 2024, tức từ khoảng 2,4 triệu lên 3,1 triệu đồng, tăng 31%.
Thói quen ăn uống của thế hệ trẻ cũng thay đổi rõ rệt. Khảo sát hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố năm 2022 cho thấy tỷ lệ học sinh Việt Nam 13-17 tuổi dùng đồ ăn nhanh tối thiểu một lần mỗi tuần tăng vọt từ 30% năm 2013 lên 54% năm 2019. Tỷ lệ nhóm trẻ tiêu thụ từ ba lần mỗi tuần trở lên cũng tăng gấp đôi, chạm ngưỡng 17%.
Minh hoạ đồ ăn nhanh. Ảnh: Pexels
Thị trường bán lẻ thực phẩm đóng gói trong nước leo lên nhóm tăng trưởng nhanh hàng đầu châu Á. Người dùng dễ dàng mua mì gói, cháo, xúc xích, thịt đóng hộp, bánh kẹo, nước ngọt và nước tăng lực tại bất cứ quầy tạp hóa hay siêu thị nào. Khác với món ăn nấu theo cách truyền thống, nhóm thực phẩm siêu chế biến này phối trộn chủ yếu tinh bột tinh chế, đường, dầu mỡ, hương liệu cùng phụ gia, chất nhũ hóa và chất bảo quản nhân tạo, trong khi nguyên liệu tươi tự nhiên chiếm tỷ lệ không đáng kể.
PGS Mai cảnh báo thực phẩm siêu chế biến khác hẳn thức ăn nấu nướng thông thường. Khác với món ăn nấu theo cách truyền thống, nhóm thực phẩm siêu chế biến phối trộn chủ yếu tinh bột tinh chế, đường, dầu mỡ, hương liệu cùng phụ gia, chất nhũ hóa và chất bảo quản nhân tạo, trong khi nguyên liệu tươi tự nhiên chiếm tỷ lệ không đáng kể.
Trong khi đó, chế độ ăn kém hợp lý đứng hàng đầu trong các nguyên nhân gây bệnh tật và tử vong toàn cầu. Ăn thường xuyên những món giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng, cộng thêm ít vận động, đẩy cao nguy cơ thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch và một số loại ung thư. Chất lượng bữa ăn còn ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần.
"Người dân nên ưu tiên thực phẩm tươi, ăn đa dạng rau củ, trái cây, bổ sung đủ chất xơ và hạn chế thức ăn nhanh, thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường", PGS Mai khuyến nghị.
Đồng quan điểm, TS Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, cảnh báo chế độ ăn nhiều muối, thừa đường và lạm dụng đồ siêu chế biến đang đẩy nhanh gánh nặng bệnh tim mạch, đái tháo đường cùng bệnh hô hấp mạn tính trên toàn quốc. Để chặn đứng nguy cơ này, WHO đang phối hợp cùng các cơ quan chức năng Việt Nam xây dựng Mô hình Phân loại Dinh dưỡng, thiết lập ngưỡng giới hạn cho chất béo, đường và muối trong thực phẩm đóng gói.
Tổ chức này vừa đề xuất dán nhãn dinh dưỡng cảnh báo ngay mặt trước bao bì nhằm giúp người tiêu dùng nhận diện tức thì các sản phẩm chứa nhiều chất có hại. Trong bối cảnh ban soạn thảo đang lấy ý kiến sửa đổi Luật An toàn thực phẩm, các chuyên gia kiến nghị cơ quan quản lý cần luật hóa quy định dán nhãn bắt buộc này, đồng thời siết chặt hoạt động quảng cáo thực phẩm nhiều muối, đường và chất béo chuyển hóa hướng đến trẻ nhỏ. Kiểm soát quảng cáo giúp giảm sức tác động của tiếp thị lên lựa chọn ăn uống của trẻ, đồng thời tiếp sức cho cha mẹ dựng nên bữa ăn lành mạnh cho cả nhà.
Lê Nga