Loài cỏ dại bị ghét lại được Đông y coi như 'báu vật'

Ở những vùng quê Việt Nam, cỏ tranh thường hiện lên như loài cỏ dại quen thuộc, mọc thành từng đồi rộng, lan nhanh và khiến nhiều người làm nông ngán ngẩm. Cây có tên khoa học Imperata cylindrica, sức sống bền bỉ, rễ bám sâu dưới đất, vì vậy việc phát quang hoặc kiểm soát chúng thường không hề đơn giản. Thế nhưng, phần rễ từng bị xem là nguyên nhân gây phiền toái ấy lại được Đông y trân trọng như một dược liệu quý, gọi bằng cái tên mao căn. Từ nhiều đời nay, người dân đã đào rễ cỏ tranh, rửa sạch, phơi khô rồi dùng trong những bài thuốc sắc truyền thống. Vị ngọt và cảm giác mát tự nhiên của loại rễ này khiến dân gian tin rằng nó có thể giúp thanh nhiệt, giải độc, giảm khát và hỗ trợ tình trạng tiểu tiện khó khăn. Một loài cây mọc hoang, tưởng chỉ có thể gây hại cho ruộng vườn, vì thế lại âm thầm giữ một vị trí riêng trong kho tàng thảo dược Việt Nam. Theo Tiến sĩ, lương y Phùng Tuấn Giang, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược cổ truyền Việt Nam, rễ cỏ tranh được ghi nhận khá rõ trong nhiều sách y học cổ truyền Trung Hoa. Người xưa xếp mao căn vào nhóm dược liệu có công năng lương huyết, chỉ huyết, thanh nhiệt và lợi niệu. Nói dễ hiểu, vị thuốc này được dùng với mục đích làm mát cơ thể, hỗ trợ cầm máu và giúp hoạt động bài tiết nước tiểu diễn ra thuận lợi hơn. Trong Đông y, thanh nhiệt không chỉ được hiểu đơn giản là làm giảm cảm giác nóng trong người, mà còn gắn với việc xử lý những biểu hiện do nhiệt gây ra. Rễ cỏ tranh được nhắc đến với tác dụng sinh tân chỉ khát, nghĩa là hỗ trợ bổ sung tân dịch và làm dịu cơn khát trong một số tình huống phù hợp. Tiến sĩ Phùng Tuấn Giang cho biết tại Việt Nam, mao căn cũng xuất hiện khá rộng rãi trong nhiều toa thuốc Đông y với mục đích thanh nhiệt. Công dụng này thường được dân gian quan tâm trong những trường hợp người bệnh sốt cao hoặc mất nước, khi cơ thể xuất hiện cảm giác khô nóng và khát nhiều. Tuy nhiên, việc sử dụng rễ cỏ tranh trong các bài thuốc vẫn cần dựa trên tình trạng cụ thể, thay vì xem đây là giải pháp phù hợp cho mọi người. Dược liệu có nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với việc có thể dùng tùy ý, càng không thể thay thế toàn bộ chẩn đoán và điều trị y khoa. Bên cạnh khả năng thanh nhiệt, mao căn còn được Đông y xếp vào nhóm lương huyết, chỉ huyết, với ý nghĩa làm mát máu và hỗ trợ kiểm soát tình trạng chảy máu. Theo thông tin được VietnamNet đăng tải, rễ cỏ tranh thường được nhắc đến trong những trường hợp như chảy máu cam, ho ra máu hoặc tiểu ra máu. Đây đều là những dấu hiệu sức khỏe đáng chú ý, người bệnh cần được đánh giá nguyên nhân đầy đủ, không nên chỉ tự dùng thảo dược để xử lý biểu hiện bên ngoài. Tác dụng lợi niệu của rễ cỏ tranh cũng góp phần lý giải vì sao mao căn được đưa vào một số bài thuốc hỗ trợ hệ tiết niệu. Khi tiểu tiện khó khăn, việc dùng thuốc cần căn cứ nguyên nhân cụ thể, bởi triệu chứng này có thể liên quan nhiều vấn đề khác nhau trong cơ thể. Rễ cỏ tranh có thể được xem là một vị thuốc truyền thống trong bối cảnh phù hợp, nhưng hiệu quả và cách dùng cần được người có chuyên môn hướng dẫn. Tiến sĩ Phùng Tuấn Giang đồng thời nhấn mạnh rằng thuốc nào cũng có hai mặt, dù rễ cỏ tranh được đánh giá là tương đối lành tính. Người có tỳ vị hư hàn, dễ lạnh bụng hoặc thường xuyên tiêu chảy không nên dùng nhiều, còn phụ nữ mang thai cần đặc biệt thận trọng trước khi sử dụng. Câu chuyện về cỏ tranh nhắc rằng giá trị của thảo dược nằm ở cách dùng đúng, đúng người, đúng mục đích, chứ không chỉ ở danh tiếng lâu đời trong dân gian.